Ончылмут семын

Кеч-могай йылмат чумыр калыкын кылкучемже семын тунам веле йолмбак пегыдын шогалын кертеш, кунам тудо илышын чыла йыжылашкыже шыен шукта, кунам тудым кажне кечын, чыла вереат кучылтын шогат. Посна жапыште иктаж-могай йыжы ончыко лектын кертеш, т верым налаш талеш. Тачысе саманыште, кунам кагаз ора, трл документ-влак деч посна айдеме илышым шоналташыжат ок лий, ик ончыл верым кагазвиктыш, мер илышым виктарыме сомылым шке йылме дене шуктымаш — трл кагаз, документ-влакым марла возымаш, тнеж ден ыштыкверлаште марла кутырымаш — налеш. Мемнан, марий-влакын, тиде сомыл моткоч шегелан кодын, уке дене иктак манаш лиеш.

Марий илышыште лийын тугай пагытат, кунам кагазвиктышым марла ворадараш, трл погын ден погынымашлаште, тнежлаште шочмо йылмым кумдан кучылташ тыршымаш чот шарлен улмаш. Тиде кодшо курымын 20-30-шо ийлаштыже, марий йылмын твырген вияме тошкалтышыштыже, лийын. Но 1937—1938 ийласе пуламыр деч вара чылажат лунчырген, лывыжген, шочмо йылмым кугыжаныш сомыл шукташ йрдымылан шотлаш талме. Илен-толын, ме шкежат тидын дене срасенна, тыгак лийман дыр, манын шонаш тунемынна. Тыгай шонымаш дене трыс марий тукымйыжы илен, шке шочмо йылмыж деч йкшен кушкын. Тыге марий коклашке национальный нигилизм манме шарлен.

Таче ме тугайышке толын шуынна — мыланна эре йра, чылажымат айда-лийже кумыл дене ончена, нимоат огеш кл: ни йылме, ни твыра, ни калыкнан чаплмж, ни ончыклыкшо. Кузе логалын туге мутланылаш тчыштына, ик йылмыжымат клеш семын шот дене огына пале. Йылмына тек шке семынже нушкаш тча, ончыко ма, шегеке — тудым виядыме шумлык шоналташ ушышкынат толын ок пуро. Теве могай кумыл таче шуко марий еым тда. Южышт вет эше тидын дене гына огыт серлаге, лмынак трл чаракым шындылкалаш тчат, тидын дене йылмын йоммо корныжым кчыкемдаш гына полшат. Ик шотшо дене тыгайжым ме шукыж годым шкежат огына шиж, йогын почеш каена. Могай азапыш тыгай койыш шукта, шукышт тогыдайымашат уке. Мыланна умылыман: йогын таче вдшым марий вакшораваш огеш йоктаре. Ме шке, лмынак, шоненак, йогыным шкенан вдвакшна могырыш огына савырал гын, ончыклыкнам нугыдо ттыра вдылеш. Тидым ме чыланат умылышаш да у мут, шочмо йылмынан яндарлыкше верч шогымо вашшогымашым чарнышаш улына. Поснак интеллигенцийлан умылыман: умбале койышна дене ме шкаланна шке шгарым кнчена.

Но, манмыла, юмылан тау, пытартыш жапыште мндыркырак ужын моштышо марий-влакат коедаш талыныт. Уке-уке да нунын ушан мутышт я тыште, я тушто йогалт колта. Нунын ойыштым авалтыше-влакат уледат. Тыгеже эше чылажымак йомдарыме огыл.
Марий йылмылан аралалт кодашыже таче шуко шотышто кагазвиктышым марладыме полшен кертеш. Тнежлаште мыняр утларак марла кутырена, трл кагаз-влакым мыняр утларак марла серена, тунар кумданрак да писынрак марий йылме калык коклашке шарла. Но тыгай сомылым кызыт клеш семын ворадараш мемнан ни терминологийнат, ни клеш ойсавыртыш-влакнат, ни шыныкнат уке. Сандене тидын нерген колмеке, шукыштын тупела шонымаш лектеш: але вара кагаз пашам марлат виктарен колташ лиеш? Тыгайлан рман огыл, мемнам тыге туныктеныт, тыге ончен-куштеныт, мырна мучко мемнам тыгай умбале шонымаш дене тденыт. Весымат шотыш налман: марий йылме моло деч нимо шотыштат мгеш огыл, тудым тачысе саман дене изишак жапландараш веле клеш. Иктым умылыман: марла чыла илыш шотымат ворадараш лиеш, марий йылмын тидлан крг вий-куатше ситышын уло, тудым почылтараш да, тж, чылалан умылаш гына тыршыман. Тиде клешан паша, тышеч йылмын мндырк шуйналтше, кужу корныжо талеш.

К тидлан пижшаш? Ме шке гына, рдыж чч толын, мыланна ыштен ок кодо. Сита дыр умбакырак ончышо-влакым ятлаш. Нуно историеш шкеныштым огыл, кузе ик марий журналистын каласаш ушыжо ситен, а йылмыштым кодынешт.

Кузе тиде кужу корныш шогалман? Тыште утыжым вашкыме огеш кл, но юватылашат ок лий — нерен кодын кертына. Эркын-эркын, кече еда кыртменак ыштен шогыман, кеч прткайык ошкылым да ончыко тошкалман. Талаш клеш, очыни, сакымлм-влакым икгаештарен марладыме гыч. Ончалза оласе оралте пырдыжлаште сакалыме лм-влакым: к кузе моштен, туге серкален, ситартышыжлан чыла рушла веле. Марла каласаш лийме годымат тидым ыштыме огыл. Тшкаувер йнлаштат тыгак. Тыште могай-гынат радам шот лийшаш: марлат сайын йогалтше, умылашат лийже, газетлаштат тыгак возалтше.

Тнеж лм-влакым марладыме годым иктым шотыш налаш клеш: руш лмым кажне мут йотке савыраш тчым ок кл. Ик шотшо дене рушлажат южгунамже моткоч ктыремле ойсавыртыш-влак улыт. Сандене тудын т содержанийжым, т ыжым пуаш тыршыман. Тыгодым мут-влак вашталтынат, йомынат, ешаралтынат кертыт. Буквализм тыште лийшаш огыл. Саде полшыкым ямдылыме годым тидат шотыш налалтын. Тушко чыла гаяк тнеж ден организаций-влакын лмыштым пурташ тыршыме, негыз шотеш виктерын савыктыме лмержым налме.

Кокымшо ошкыл семын марла газетлаште трл пунчал, тртык, кштык (указ) да тулеч моло пашам виктарыше кагаз-влакым савыктыме мбак ончалтышым вашталтыман дыр. Тыштат рашлык уке. Марладыме лм-влакым ччкыдынак умылаш неле, сандене нуным срем семын савыркален кайыман огыл, а кусараш клеш, буквализм деч чолганрак кораман. Тидланат канцеляр пашаште кучылтмо шомак-влакым иквере чумыраш, шотыш кондаш, радамлаш клеш. Тыгай шомак ден ойсавыртыш-влакым саде полшыкышто пуаш тыршыме.

Кумшо ошкыл — чумыр калыклан ты пашашке чолганрак ушныман, аптыранен коштшаш уке. Мыланна умылыман: ме шке гына шкенан йылмынам ворадарен кертына, йылмынан прымашыже шкенан кидыштына. Ушан айдеме, ок умыло гын, тунемеш, пален налаш тча, кычалеш. Икте-весым ваш-ваш койдарен толашыме олмеш кажне марий елан крг чон дене умылаш тчыман: йылмын яндарлыкше, тудын вий-куатше, лывыргылыкше, ончыклыкшо шкенан кидыштына, шочмо йылме деке кушкын толшо тукымым кумылтарымаште, шочмо йылмым вуйлатыме пашаште утларак кучылташ тыршымаште. Мутлан, виктерыш, кугыжаныш тнежлаш йодмашым, серышым, трл моло кагазым молан марла возаш огыл, вет марий йылмат тугаяк тр праван кугыжаныш йылме огыл мо? Икте воза, весе, кумшо — тыге эркын тыгай койыш йлаш савырна, аптыраныме койыш пыта.

Ме, тачысе марий-влак, ала-молан у марий мут деч моткочак лдына, ыштыме шомакым ала-могай кугу титак семын ончена. А вет шоналташ гын, мо тыште удаже? Моло-влакат шке жапыштыже тыгаяк корным тошкеныт, мутым шкегыч ыштылыныт да кызытат ыштылыт. Налаш теве, мутлан, руш йылмысе правительство шомакым. Кызыт ме тудым эн тыглай мут семын ужына да шке йылмышкынат моткоч келанен пуртенна. А ончалаш гын, тудат шкегыч ыштыме, искусственне мут: править шомак гыч правитель лийын, а тушеч -ств суффиксым ушымеке, ялт у мут шочын. А молан ок лий ыле марий йылмыштат тыгай сынанак мутым ыштен, кучылташ талаш: «править» — виктараш да -ер суффикс (шуко икгай настан пырля чумырген шогымыштым ончыкта: куэр — куэ-влак, мутер — мут-влак), тыге виктер у мут, шкенан марий шомак шочеш ыле — «виктарен шогышо е тшка», лачак «правительство» манмет лиеш веле. Адакшым правительство мутым марий елан каласашат йс, тушто марий фонетике дене келшыдыме шуко кончыш уло.

Тыгай йн дене ятыр шомакым марла йнештараш лиеш. Талтыш жапыште изиш йндымыла чучеш гынат, лдм ок кл, правительство мутат марий елан тугаяк йндым да умылыдымо, кузе талтыште виктер мут чучеш.

Марий йылмым кагазвиктыш йылмыш савырымаш — ончыклык, кугу сомыл. Тиддеч посна йылме ончык тошкал ок керт, сандене мыланна жапым шуйкалыде ты пашалан пижман. Тыштат корно тудак лийшаш: кертме семын шочмо йылмын мутыштыш йнжылан эерташ. Йодышым тыге савыралмылан ччкыдынак тореш мутым колаш верештеш. Молан марладаш тчашыже клеш? Тиде кызыт марий культур илышыште ик эн т йодышыш савырнен. Вашмут тыгайрак лийшаш дыр. Марий йылмыш руш шомак-влак талын шыен пурат. Ме шочмо йылмына дене школышто огына тунем, тнежлаште, паша верлаште пеш шуэн колына, радио ден телевиденият марий еын пылышыжым марий ой дене кугунжак огыт сурлыктаре, марла книгат шагалем толеш. Ты жапыштак марий илышын чыла йыжылашкыже руш шомак шыенак шыа, ччкыдынак марий шомакым марла кутырымаште рушын дене алмашта, марий мутым руш шомак шиждеак шкен луктеш. Тыгодым тудым ме ялт вашталтыде кучылтына да возаш тчена. Йот шомакым утыждене кучылтмаш шлыкан мучашыш шукта — йылме йот шомакла коклаш шулен йомын кертеш. Тидын ваштареш корно икте веле — у мут-влакым кычалаш, тошто мутым у илышлан келыштараш. Йот йылме гыч шугалтше кугу толкын ваштареш вес корно таче уке. Уло куатна дене тшкан шогалын веле, ме тиде йогыным мыняр-гынат эркештарен кертына. Тидым моло пошкудо калык-влак шукертак умыленыт. Мыланнат, марий-влаклан, тыгай жап толын шуын: у мут-влакым огына умыло, манын куктыштмаш нимо сайышкат ок кондо, нимогай пайдамат ок пу.

Трл лм, кагазвиктыш, канцеляр сомыл дене кылдалтше мут-влакым шкеат ышташ лиеш да клеш. Тыште лач иктым гына шотыш налман: тудо марла сайын йогалтше да умылаш лийже. У мут ден ойсавыртышла деч лдм ок кл. Талтыш жапыште тудо йндым гай чучеш гынат, кучылташ талмеке, икмыняр гана пачаштарен колтетат, вашке кжымаш, тунем шуаш лиеш, у мут моло дене трак йогалташ талеш. Тидлан ик келшык веле клеш: ччкыдынрак кучылташ.

Темлыме книгаште кагазвиктыш сомылым шуктымо годым кучылталтше чыла мутым муаш ок лий. Да тиде лийынжат ок керт, чыла шомакшым ме шкежат але огына пале, вет ты сомылым шуктымо нимогай опытнат але уке. Тиде талтыш веле. Тыгай мут-влакым иктеш чумыраш — тшка паша. шаныме шуэш: тушко моло-влакат, клан шочмо йылмынан прымашыже рдыж сомыл огыл, полшымо кумыл дене ушнат. У корным тошкымо годым лапышкат волет, чогамат кзет, рдышкат кораат. Южо верым кора кайыдеат ок лий — тыштат тугак: ужын шуктыдымат кодын, тргоч савыралмашат лийын дыр. Чыла тидын деч аптыраныман огыл, тиде кырча-марча веле, тж — туравеллык тура лийже, клеш могырыш виктаралтше.

Полшык книга — талтыш ошкыл. Тушто ятыр ужын шуктыдымат кодын. Мутерымат кугемдаш лиеш да клеш ыле. шаныза, келшен толшо мут ден ойсавыртыш-влакым муаш — моткоч неле паша. Ик елан тидым нлтал колташ ок лий. Садлан шочмо йылмына деке кумылан моло марий-влакат, кн чонжо шочмо йылмына деке але йршешак йкшен шуын огыл, ты суапле сомылым шуктымашке лдын-вожылде ушнат гын, марий мерсотылан сай деч моло нимоат ок лий. Мемнан икшывына-влакат, у марий тукым, тидлан, мемнам шарналтен, курымла эртымеке, таумутым каласат. Тшка вий — алте вий. Тудо курыкымат савырал кертеш, маныт. Тыштат тыгак. Айста чумыр вийнам иктыш ушен ончена.

Пособие по делопроизводству на марийском языке
Кагазвиктыш сомылым марла шуктышо-влаклан полшык


Составитель И.Г.Иванов
И.Г.Иванов чумырен

Автор проекта Э.А.Юзыкайн
Редактор З.М.Дудина

И 20 Пособие по делопроизводству на марийском языке. Кагазвиктыш сомылым марла шуктышо-влаклан полшык /Составитель И.Г.Иванов. — Йошкар–Ола: Министерство культуры, печати и по делам национальностей РМЭ, 2007. — 96 с. скачать dle 10.2 КиноСвин
Автор: user | Дата: 18 мая 2008 | Просмотров: 2629 Коментарии: 7
#1 написал: Татьян (25 мая 2008 10:25)
Здорово, спасибо smile smile У Вас очень интересно wink
    #2 написал: Миха (28 мая 2008 03:02)
    Спасибо автору блога за предоставленную информацию smile Было очень интересно посмотреть wink smile
      #3 написал: Pravednik (18 июля 2008 18:27)
      Отличноsmilesmilesmile Автору зачетsmilesmilesmile
        #4 написал: Aquamarina (21 июля 2008 19:18)
        Автору спасибоsmilesmilesmile Добавила сайт в закладкиsmilesmilesmile
          #5 написал: Severianin (29 июля 2008 17:18)
          Автор - молодецsmilesmilesmile Сайт - в закладкиsmilesmilesmile
            #6 написал: Zvezdochka (4 августа 2008 12:18)
            Спасибоsmilesmilesmile Даже мне стало интересноsmilesmilesmile
              #7 написал: Amadeus (14 сентября 2008 09:31)
              Интересноsmilesmilesmile В избранноеsmilesmilesmile
                  • Для того чтобы написать комментарий к этой новости, пожалуйста, нажмите сюда.


                  Яндекс.Погода Яндекс.Метрика
                  Архив новостей
                  Популярные новости